اعمال ماه مبارک رمضان

| معراج | 0000-00-00 00:00:00 | بازدید: 651 |

يکي از برکات مکتب تشيع برخورداري از مناسبت‌هاي فراوان در طول سال با محوريت اهل‌بيت پيامبر اکرم(ص) در ماه‌های مبارک و روزهاي ميلاد و وفات آنان است. اين مناسبت‌ها زمينة برپايي آيين و مراسمی را در خانه‌ها، مساجد و محافل مذهبي فراهم مي‌آورد که از رهگذر آنها، هم پايه‌هاي اعتقادات ديني و باورهاي مذهبي مردم استحکام مي‌يابد و هم پيوند معنوي و عاطفي شيعه با اهل‌بيت عصمت و طهارت علیهم‌السلام عميق‌تر و مستحکم‌تر می‌شود که این از عوامل مهم بقاء فرهنگ‏ شیعی است.
الگو دادن به مخاطبان
مداحان اهل‌بيت(ع) كه با ذكر مصايب و فضايل خاندان وحى، مجالس شیعیان اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) را گرم و اشك عاشقانة شيعيان آل‌الله را جارى مى‏سازند، از عوامل مهم بقاء فرهنگ‏ شیعیان‌اند. مداحى اهل‌بیت و نوحه‌خوانى در سوگ آنان، از جمله کارهایى است که حادثة‏ عاشورا را زنده نگه‌داشته است، ائمه نیز از مداحان و ذاکران، تقدیر و تشویق مى‏کردند، صله مى‏دادند، دعا مى‏کردند و براى این کار، فضیلت و ثواب بسیار مى‏شمردند.۱
امام ‏صادق‏(ع‏) فرموده است: «الحمد لله الذى جعل فى الناس من یفد الینا و یمدحنا و یرثى‏لنا»؛ «خدا را سپاس که در میان مردم، کسانى را قرار داده که به سوى ما مى‏آیند و ما را مدح و مرثیه مى‏گویند.»۲ روایت دیگری‌ از امام رضا(ع‏) در تشویق دعبل به مرثیه‌خوانى در ایام مصایب اهل‌بیت(ع) می‌فرماید: «یا دعبل! احب ان تنشدنى شعرا فان هذه الایام حزن کانت علینا اهل‌البیت‏»؛ «اى دعبل، دوست دارم برایم شعر بسرایى و بخوانى، چون این روزها، روزهاى اندوه ما اهل‌بیت است.»۳
مداحى در ماه مبارک رمضان، نوعى الگو دادن به مخاطبان و شخصیت‏پردازى اجتماعى و الگویى براى جامعة ارزشى است. سنگرى براى پراکندن و نشر فضیلت‌ها در قالبى مؤثر و فراگیر نسبت ‏به همه است و مداحان به خاطر اهمیت کارشان در جامعه و در شکل¬دهى افکار و عواطف، نقش مهمى دارند. فلسفة مداحى در این ماه مبارک، ترویج‏ خوبی‌ها و تبیین روحیه‏هاى والاى ائمه و شهدای اسلام و دمیدن روح تعهد و حماسه در شیعه است. بنابراین به تعبير مقام معظم رهبری: «جامعة مداح و ذاكر و ستايشگران اهل‌بيت، طبقه‏اى هستند كه در ساية اين روش، بيشترين تأثير را در تعميق فرهنگ و معارف اسلامى در ذهن مردم دارند ... قضيه، فقط قضية شعرخوانى نيست. مسئله، مسئلة پراكندن مدايح و فضايل و حقايق در قالبى است كه ‏براى همة شنوندگان، قابل فهم و درك باشد و در دل آنها تأثير بگذارد.»۴

خلوص مداح در این ایام زمينة جذب مردم را فراهم مي‌كند. وجود يك جامعة سالم مديون توجه به اعتقادات ديني و محبت اهل‌بيت(ع) است و مجهز شدن مداحان به سواد ديني و اطلاعات مداحي يك ضرورت اجتناب‌ناپذير است. در واقع يك مداح بايد براي نفوذ در دل‌های روزه‌داران، با نيت خالص، انتخاب اشعار زيبا و مستند و با آمادگي كامل فرهنگي و ديني در مجالس ماه مبارک رمضان حضور يابد.۵

قداست و فضیلت ماه مبارک رمضان
در فضيلت و شرافت ماه رمضان همين بس كه در ميان ‏ماه‏هاى قمرى تنها ماهى است كه خداى تبارك و تعالى نام آن را در كتاب شريف‏ خود ذكر نموده و آن را ظرف زمانى نزول انزالى قرآن ـ كه جزء بهترين هداياى الهى ‏به جامعة بشريت است ـ معرفى فرموده است. در قرآن كريم راجع به اين ماه عظيم ‏چنين آمده است: «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد روزه بر شما واجب شده همان‌طور كه بر اقوام قبل از شما واجب شده بود؛ شايد باتقوا شويد و اين روزهایى چند است. پس هركس از شما مريض و يا مسافر باشد بايد ايامى ديگر به جاى آن بگيريد و اما كسانى كه به هيچ‌وجه نمى‏توانند روزه بگيرند، عوض روزه براى هر روز يك مسكين طعام دهند و اگر كسى عمل خيرى را داوطلبانه انجام دهد برايش بهتر است. و اين‌كه روزه بگيريد براي‌تان خير است؛ اگر بناى عمل كردن داريد.» روزه فقط امساك از اكل و شرب نيست؛ بلكه شرایطى ديگر هم همراه آن است. تعهد و مسئوليت‌هاى انسان در برابر روزه، اين فريضة الهى زياد است.۶
بنابراین ماه مبارک رمضان، از قداست و جایگاه ویژه¬ای برخوردار است؛ چنانکه در دعای مخصوص این ماه می‌خوانیم: «... و هذا شهر عظمته و کرمته و شرفته و فضلته علی الشهور...»۷ رسول خدا(ص) می¬فرماید: «اگر کسی در این ماه، یک آیه از قرآن تلاوت کند، ثوابش مثل کسی است که در غیر ماه رمضان، یک بار قرآن را ختم کرده باشد.»۸ از امام صادق(ع) نیز نقل شده است: «هرکس در ماه رمضان، صدقه‌ای بدهد خداوند ۷۰ نوع بلا را از او دور می‌کند.» ۹ امام علی(ع) از پیامبر(ص) نقل می‌فرماید: «هیچ مؤمنی نیست که ماه رمضان را به حساب خدا روزه بگیرد، مگر آن که خدای تبارک و تعالی هفت خصلت را برای او لازم گرداند: هر چه حرام در پیکرش باشد محو و ذوب گرداند. به رحمت خدای عزوجل نزدیک می‌شود. (با روزة خویش) خطای پدرش حضرت آدم را می‌پوشاند. خداوند لحظات جان دادن را برای او آسان کند. از گرسنگی و تشنگی روز قیامت در امان است. خدای عزوجل از خوراکی‌های لذیذ بهشتی او را نصیب دهد. و بالاخره خدای عزوجل، برائت و بیزاری از آتش دوزخ را به او عطا فرماید.»۱۰

آداب و مناسک ماه مبارک رمضان
به هر حال، در جايگاه ويژة ماه مبارك رمضان و اهميتى كه بزرگان دين به اين ماه داده‌اند، هيچ گونه ترديدى نیست. ماه رمضان از گذشته‌های دور تا کنون با آداب و مناسک خاصی همراه بوده است؛ ازجمله بازي‌هاي ماه رمضان، كلوخ‌اندازان، افطاري دادن، اله رمضوني، الوداع، عيد فطر، گري‌گشو، روزه كله‌گنجشكي، استقبال و ...که این آداب در گذر زمان دستخوش تغییر و تحولاتی شده‌اند؛ اما همچنان و با جلوه‌هایی دیگر به حیات خود ادامه داده‌اند. امروزه بخشی از این آداب مرتبط با ماه مبارک رمضان، کمرنگ شده‌اند؛ اما همچنان بسیاری از آنها مانند رسم افطاری و سحری دادن بزرگان و ریش‌سفیدان، اطعام یتیمان و مستمندان، انجام مراسم شب‌های قدر، سوگواری و نوحه‌سرایی در ایام شهادت حضرت علی(ع)، برگزاری جشن عید فطر و اقامة نماز عید فطر، همه و همه جلوه‌هایی از مناسک این ماه ضیافت الهی است. هر یک از معصومین در ادای مناسک و اعمال این ماه احادیثی ذکر کرده‌اند. حضرت فاطمه (عليها‌السلام) سيده نسوان عالم در آداب روزه‏دار مى‏فرمايد: «صائم با روزة خويش كارى نكرده (يعنى حق روزه را ادا نكرده) هرگاه زبان و گوش و چشم و جوارحش را (از آنچه كه بر آنها حرام است) حفظ نكرده باشد.»۱۱ يعنى روزة يك مسلمان واقعى از حفظ شكم از كل خوردني‌ها و نوشيدني‌ها و مبطلات ديگر و خلاصه‏ اجتناب از گناهان و معصيت ‏خداوند مى‏باشد؛ زيرا روزه‏دار بدون پرهيز از تمامى محرمات، روزة واقعى را در خويش تحقق نبخشيده است.
در جای دیگر روايت ‏شده كه حضرت رضا(ع) در رابطه با شرایط روزه و روزه‏دارى چنين فرمودند: «بدان [اى روزه‏دار] خداى رحمتت كند، كه به‌راستى روزه ستر و حجابى است كه خداوند او را بر زبان‌ها و گوش‌ها و چشم‌ها و سایر جوارح زده است، هرگاه معتاد بر زشتي‌ها و شر و فساد باشند، (چون زبان و گوش و چشم و ساير جوارح هرگاه تحت كنترل دقيق ايمان و دين شخص باشند، از شر آنان كاملاً در امان مى‏باشد) كه طهارت (و حجاب صوم) بر اسماع و ابصار و غيره، او را از آتش جهنم مى‏پوشاند و حجابى محكم از آتش براى او خواهند شد. به تحقيق خداوند بر هر «آدم‏» خسته‏اى براى روزه گرفتن حقى مقرر فرموده است؛ پس اگر آن حق را اداء كند (و به خوبى حق روزه‏دارى را به جاى آورد) هرآينه صائم و روزه‏دار است. (يعنى حق روزه را به جاى آورده) و هر كس بعضى از آن شرايط را ترك نموده، از فضيلت و ثواب روزه‏اش به قدر و به حسب آنچه ترك كرده كاسته است.۱۲

منابع و مآخذ
۱ـ مطهري، مرتضي، حماسة حسینی، ج۲، ص ۱۹۴
۲ـ وسائل‌الشيعه، ج ۱۰، ص ۴۶۹
۳ـ جامع احاديث‌الشيعه، ج ۱۲، ص ۵۶۷
۴ـ ستودگان و ستايشگران، صص ۳۱ ـ ۳۰. اين كتاب كه مجموعه‏اى برگرفته از سخنان مقام معظم رهبری در ديدارهاى‏ مكرر با وعاظ و مداحان و شاعران آیینی است، بر محور موضوع مداحى، روضه‌خوانى، مرثيه‌سرايى و ... است و براى مداحان‏ و ذاكران و شاعران اهل‌بيت(ع) نكات بسيار سودمندى دارد. این کتاب در سال ۱۳۷۲ش. در نشر«حوزة هنرى‏» چاپ شده است.
۵ـ اصول و روش مداحی، ‌صص ۲۱۲ ـ ۲۱۰
۶ـ قرآن کریم، آیات ۱۸۵ـ ۱۸۳ سورة بقره و همچنین ر.ک: امام صادق عليه‌السلام فرمود: «شهر رمضان راس السنة.» سيد بن طاووس، اقبال الاعمال، ص ۴
۷ـ اقبال‌الاعمال، ص۲۴
۸ـ امالی صدوق، ص ۹۳
۹ـ بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۳۱۶
۱۰ـ من لایحضره صدوق، ج۲، ۷۴
۱۱ـ بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۲۹۵
۱۲ـ مستدرك الوسائل، نقل از وقايع‌الايام خيابانى، ص ۴۳۲